زخم معده به ایجاد یک ناحیه آسیب‌دیده و باز در پوشش داخلی معده گفته می‌شود. این بیماری یکی از انواع زخم گوارشی یا Peptic Ulcer Disease است و می‌تواند از یک ناراحتی خفیف تا خونریزی یا سوراخ شدن معده ایجاد کند.
خوشبختانه بیشتر زخم‌های معده با درمان مناسب بهبود پیدا می‌کنند؛ اما پیدا کردن علت زخم اهمیت زیادی دارد، زیرا اگر علت اصلی درمان نشود، احتمال عود زخم بیشتر خواهد بود.
مهم‌ترین علت‌های زخم معده چیست؟
دو علت بسیار مهم عبارت‌اند از:
۱. عفونت هلیکوباکتر پیلوری
هلیکوباکتر پیلوری یا H. pylori نوعی باکتری است که می‌تواند در معده زندگی کند و باعث التهاب معده و زخم گوارشی شود.
در فردی که زخم معده دارد، بررسی از نظر هلیکوباکتر اهمیت زیادی دارد و در صورت مثبت بودن باید درمان ریشه‌کنی انجام شود.
۲. مصرف داروهای ضدالتهاب
داروهایی مانند:
– ایبوپروفن
– ناپروکسن
– دیکلوفناک
– آسپرین
می‌توانند با آسیب به دفاع طبیعی مخاط معده، خطر زخم و خونریزی را افزایش دهند.
البته همیشه علت فقط یکی از این موارد نیست و ممکن است چند عامل همزمان وجود داشته باشند.
علائم زخم معده چیست؟
زخم معده ممکن است بدون علامت باشد، اما علائم شایع شامل:
– درد یا سوزش قسمت بالای شکم
– احساس ناراحتی یا سنگینی معده
– نفخ
– تهوع
– سیری زودرس
– کاهش اشتها
در بعضی بیماران، اولین علامت زخم ممکن است خونریزی گوارشی باشد.
علائم خطرناک زخم معده
اگر یکی از موارد زیر وجود داشته باشد، مراجعه سریع پزشکی ضروری است:
– استفراغ خونی یا شبیه تفاله قهوه
– مدفوع سیاه و قیری
– سرگیجه یا ضعف شدید
– غش
– درد شدید و ناگهانی شکم
– کاهش وزن بدون علت
– استفراغ مکرر
این علائم می‌توانند نشانه خونریزی یا عوارض جدی زخم باشند.
زخم معده چگونه تشخیص داده می‌شود؟
در بسیاری از موارد، آندوسکوپی فوقانی بهترین روش برای مشاهده مستقیم زخم است.
در آندوسکوپی پزشک می‌تواند محل، اندازه و ظاهر زخم را بررسی کند و در صورت نیاز از زخم یا مخاط معده نمونه‌برداری کند.
اهمیت این موضوع در زخم معده بیشتر از زخم دوازدهه است، زیرا بعضی ضایعات بدخیم معده ممکن است ظاهری شبیه زخم داشته باشند.
اگر ظاهر زخم مشکوک باشد، نمونه‌برداری اهمیت ویژه‌ای دارد. در منابع اندوسکوپی توصیه شده در زخم‌های مشکوک به بدخیمی، از لبه و قاعده زخم نمونه‌های مناسب گرفته شود.
درمان زخم معده چگونه است؟
درمان به علت زخم بستگی دارد.
اگر هلیکوباکتر پیلوری مثبت باشد
باید عفونت هلیکوباکتر درمان شود.
درمان معمولاً شامل ترکیبی از داروهای مهارکننده اسید و آنتی‌بیوتیک‌هاست. انتخاب رژیم به مقاومت آنتی‌بیوتیکی منطقه، سابقه مصرف آنتی‌بیوتیک و شرایط بیمار بستگی دارد.
در راهنمای ACG سال ۲۰۲۴، در بسیاری از بیماران درمان چهارگانه حاوی بیسموت برای ۱۴ روز از درمان‌های توصیه‌شده است و انتخاب درمان باید با توجه به سابقه آنتی‌بیوتیک و شرایط بیمار انجام شود.
نکته مهم: بعد از درمان هلیکوباکتر، باید از ریشه‌کنی عفونت اطمینان حاصل کرد. تست تنفسی اوره یا آنتی‌ژن مدفوع از روش‌های مورد استفاده برای تأیید ریشه‌کنی هستند.
اگر علت مصرف داروهای ضدالتهاب باشد
پزشک ممکن است بر اساس شرایط بیمار:
– داروی ضدالتهاب را قطع یا جایگزین کند
– داروی محافظ معده تجویز کند
– و در صورت ضرورت مصرف داروی ضدالتهاب، استراتژی محافظت از معده را در نظر بگیرد.
قطع خودسرانه آسپرین یا داروهای ضروری قلبی توصیه نمی‌شود.
آیا زخم معده با دارو خوب می‌شود؟
در بسیاری از بیماران بله.
داروهای کاهش‌دهنده اسید معده، به‌ویژه مهارکننده‌های پمپ پروتون یا PPI، نقش مهمی در ترمیم زخم دارند.
اما مدت درمان بر اساس محل زخم، اندازه و علت آن و شرایط بیمار تعیین می‌شود.
آیا زخم معده نیاز به آندوسکوپی مجدد دارد؟
همیشه نه.
تصمیم برای آندوسکوپی پیگیری به عواملی مانند ظاهر اولیه زخم، نتیجه نمونه‌برداری، علت زخم، پاسخ به درمان و احتمال بدخیمی بستگی دارد.
اگر زخم مشکوک باشد یا پس از درمان مناسب همچنان بهبود پیدا نکرده باشد، آندوسکوپی مجدد و نمونه‌برداری اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. زخم معده‌ای که پس از حدود ۸ تا ۱۲ هفته درمان مناسب هنوز بهبود نیافته باشد، نیازمند ارزیابی مجدد است.
آیا زخم معده به سرطان تبدیل می‌شود؟
باید بین این دو موضوع تفاوت گذاشت.
بیشتر زخم‌های معده سرطانی نیستند؛ اما برخی سرطان‌های معده می‌توانند به شکل زخم ظاهر شوند.
به همین دلیل، در زخم معده به‌خصوص اگر ظاهر مشکوک داشته باشد، نمونه‌برداری و پیگیری مناسب اهمیت زیادی دارد.
برای پیشگیری از عود زخم چه کنیم؟
– هلیکوباکتر را در صورت وجود، به‌طور کامل درمان کنید.
– از مصرف خودسرانه داروهای ضدالتهاب پرهیز کنید.
– سیگار را ترک کنید.
– داروهای معده را طبق دستور پزشک مصرف کنید.
– در صورت سابقه زخم، درباره مصرف طولانی‌مدت آسپرین یا NSAIDها با پزشک مشورت کنید.
جمع‌بندی
زخم معده بیماری قابل درمانی است، اما درمان فقط با کم کردن اسید معده تمام نمی‌شود. پیدا کردن علت زخم، بررسی هلیکوباکتر، توجه به داروهای مصرفی و در موارد لازم انجام آندوسکوپی و نمونه‌برداری، بخش مهم درمان است.
«این مطلب برای افزایش آگاهی عمومی است و جایگزین معاینه و تصمیم‌گیری پزشکی برای هر بیمار نیست.»
