گاهی شکم درد می‌گیرد، نفخ می‌کنید، اجابت مزاج‌تان تغییر می‌کند و بعضی روزها یبوست دارید و بعضی روزها اسهال. شاید آزمایش‌ها و حتی کولونوسکوپی هم طبیعی باشند، اما علائم همچنان ادامه داشته باشند.
این وضعیت می‌تواند مربوط به سندروم روده تحریک‌پذیر یا IBS (Irritable Bowel Syndrome) باشد؛ یکی از شایع‌ترین اختلالات عملکردی دستگاه گوارش.
نکته مهم این است که IBS به معنی «خراب شدن روده» یا «خیالی بودن بیماری» نیست. در این بیماری، نحوه ارتباط مغز و دستگاه گوارش، حرکات روده و حساسیت اعصاب روده می‌توانند تغییر کنند.
—
IBS دقیقاً چیست؟
در IBS، ساختار روده معمولاً طبیعی است، اما نحوه عملکرد روده و حساسیت آن تغییر می‌کند.
به زبان ساده، ممکن است روده یک حرکت طبیعی یا مقدار معمولی از گاز را بیش از حد احساس کند و فرد آن را به صورت درد، نفخ یا ناراحتی شکمی تجربه کند.
به همین دلیل ممکن است بیمار علائم قابل توجهی داشته باشد، در حالی که در آندوسکوپی یا تصویربرداری، ضایعه مشخصی دیده نشود.
—
مهم‌ترین علائم IBS چیست؟
علائم IBS در افراد مختلف متفاوت است، اما شایع‌ترین آنها عبارت‌اند از:
– درد یا ناراحتی شکم
– نفخ و احساس پری شکم
– یبوست
– اسهال
– تغییر شکل یا قوام مدفوع
– احساس تخلیه ناکامل
– احساس فوریت برای دفع
– تغییر علائم بعد از غذا خوردن
یکی از ویژگی‌های مهم IBS این است که علائم دفع و اجابت مزاج معمولاً با درد یا ناراحتی شکمی ارتباط دارند.
—
IBS چند نوع دارد؟
بر اساس الگوی دفع، IBS معمولاً به چند گروه تقسیم می‌شود:
IBS-C
نوعی که یبوست علامت غالب آن است.
IBS-D
نوعی که اسهال علامت غالب آن است.
IBS-M
در این نوع، بیمار دوره‌هایی از یبوست و اسهال را تجربه می‌کند.
IBS-U
وقتی علائم وجود دارند، اما بیمار به‌طور واضح در یکی از گروه‌های بالا قرار نمی‌گیرد.
این تقسیم‌بندی اهمیت دارد، زیرا درمان IBS باید بر اساس نوع علائم و شرایط هر بیمار انتخاب شود.
—
چرا IBS ایجاد می‌شود؟
یک علت واحد برای IBS وجود ندارد.
امروزه مشخص شده است که عوامل مختلفی می‌توانند در ایجاد یا تشدید علائم نقش داشته باشند؛ از جمله:
اختلال در ارتباط مغز و روده
مغز و روده دائماً با یکدیگر در ارتباط هستند. استرس، اضطراب و اختلالات خواب می‌توانند در بعضی افراد حساسیت روده و علائم گوارشی را افزایش دهند.
تغییر حرکات روده
حرکت روده در برخی بیماران ممکن است سریع‌تر یا کندتر از حالت معمول باشد.
حساسیت بیش از حد روده
در بعضی افراد، روده نسبت به کشش، گاز یا حرکات طبیعی حساس‌تر می‌شود.
تغییر در میکروبیوم روده
تغییر ترکیب میکروب‌های روده ممکن است در بعضی بیماران نقش داشته باشد، اگرچه هنوز همه جزئیات این ارتباط مشخص نیست.
عفونت‌های گوارشی قبلی
در برخی افراد، IBS پس از یک عفونت حاد گوارشی ایجاد می‌شود که به آن Post-infectious IBS گفته می‌شود.
—
آیا استرس باعث IBS می‌شود؟
استرس می‌تواند علائم IBS را تشدید کند، اما این به معنی «روانی بودن» بیماری نیست.
رابطه مغز و روده بسیار پیچیده است. همان‌طور که بیماری‌های گوارشی می‌توانند بر وضعیت روحی اثر بگذارند، استرس و اختلالات خواب نیز می‌توانند بر حرکات و حساسیت روده اثر بگذارند.
بنابراین در درمان IBS، توجه هم‌زمان به رژیم غذایی، علائم گوارشی، خواب، فعالیت بدنی و عوامل روانی می‌تواند مفید باشد.
—
آیا IBS خطرناک است؟
در اغلب افراد، IBS بیماری خطرناکی نیست و به خودی خود باعث سرطان روده یا آسیب ساختاری روده نمی‌شود.
اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد:
هر درد شکمی یا تغییر اجابت مزاجی را نباید به IBS نسبت داد.
گاهی بیماری‌های دیگری می‌توانند علائمی شبیه IBS ایجاد کنند و نیاز به بررسی بیشتری داشته باشند.
—
چه علائمی نیاز به بررسی جدی‌تر دارند؟
اگر همراه با علائم گوارشی یکی از موارد زیر وجود داشته باشد، ارزیابی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند:
– کاهش وزن بدون علت
– خون‌ریزی از دستگاه گوارش یا وجود خون در مدفوع
– کم‌خونی
– تب
– شروع جدید و قابل توجه علائم در سنین بالاتر
– علائم شدید یا پیشرونده
– بیدار شدن از خواب به علت اسهال یا درد
– سابقه خانوادگی سرطان روده بزرگ
– سابقه خانوادگی بیماری التهابی روده یا بیماری سلیاک
وجود این علائم الزاماً به معنی وجود بیماری جدی نیست، اما باعث می‌شود پزشک بررسی دقیق‌تری انجام دهد.
—
آیا برای تشخیص IBS کولونوسکوپی لازم است؟
خیر، کولونوسکوپی برای همه بیماران مبتلا به علائم سازگار با IBS ضروری نیست.
تشخیص IBS عمدتاً بر اساس شرح حال، الگوی علائم و معاینه بیمار انجام می‌شود و در صورت نیاز، آزمایش‌های هدفمند برای رد بیماری‌های دیگر انجام می‌شوند.
کولونوسکوپی زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که:
– علائم هشدار وجود داشته باشد؛
– سن و شرایط بیمار ایجاب کند که غربالگری سرطان کولورکتال انجام شود؛
– یا پزشک بر اساس شرح حال و یافته‌های بالینی به بیماری دیگری شک داشته باشد.
بنابراین انجام کولونوسکوپی صرفاً به دلیل نفخ یا درد شکم، در همه افراد ضروری نیست.
—
آیا IBS درمان دارد؟
IBS معمولاً یک بیماری مزمن و نوسان‌دار است؛ یعنی ممکن است دوره‌هایی از تشدید علائم و دوره‌هایی از بهبود وجود داشته باشد.
هدف درمان این نیست که فقط یک دارو برای همه بیماران تجویز شود.
درمان باید بر اساس علامت غالب و شرایط هر فرد تنظیم شود.
ممکن است برنامه درمان شامل موارد زیر باشد:
اصلاح رژیم غذایی
برخی بیماران از کاهش غذاهای محرک یا استفاده اصولی و محدود از رژیم Low-FODMAP سود می‌برند.
اما Low-FODMAP یک رژیم حذف دائمی نیست و بهتر است با برنامه مشخص و در صورت امکان با نظر متخصص تغذیه انجام شود.
درمان یبوست
در IBS همراه با یبوست، افزایش مناسب فیبر، مصرف مایعات، فعالیت بدنی و در برخی بیماران داروهای مناسب می‌تواند کمک‌کننده باشد.
درمان اسهال
در IBS همراه با اسهال، ابتدا باید علت‌های مهم دیگر بررسی شوند و سپس بر اساس شرایط بیمار می‌توان از درمان‌های دارویی و غذایی مناسب استفاده کرد.
درمان نفخ و درد
انتخاب درمان برای درد و نفخ به الگوی علائم و علت احتمالی آنها بستگی دارد و یک نسخه ثابت برای همه بیماران وجود ندارد.
—
آیا پروبیوتیک‌ها برای IBS مفید هستند؟
شواهد درباره پروبیوتیک‌ها یکسان نیست و اثر آنها می‌تواند به نوع سویه و شرایط بیمار بستگی داشته باشد.
بنابراین نمی‌توان گفت هر پروبیوتیکی برای هر فرد مبتلا به IBS مفید است.
اگر قرار است پروبیوتیک استفاده شود، بهتر است انتخاب آن بر اساس شواهد موجود و شرایط بیمار انجام شود.
—
آیا IBS با رژیم غذایی کنترل می‌شود؟
رژیم غذایی در بسیاری از بیماران نقش مهمی دارد، اما یک رژیم غذایی واحد برای همه مبتلایان به IBS وجود ندارد.
بعضی افراد متوجه می‌شوند که غذاهایی مانند:
– غذاهای بسیار چرب
– بعضی حبوبات
– برخی شیرین‌کننده‌های مصنوعی
– بعضی محصولات لبنی
– برخی غذاهای حاوی FODMAP بالا
علائمشان را تشدید می‌کنند.
اما حذف گسترده مواد غذایی بدون دلیل می‌تواند باعث محدودیت غذایی غیرضروری و حتی کمبودهای تغذیه‌ای شود.
بهتر است بیمار به جای حذف ده‌ها ماده غذایی، ابتدا الگوی ارتباط غذا و علائم خود را شناسایی کند.
—
IBS و میکروبیوم روده
در سال‌های اخیر ارتباط بین میکروبیوم روده و IBS مورد توجه زیادی قرار گرفته است.
تغییر در ترکیب و عملکرد میکروب‌های روده ممکن است در برخی بیماران با علائم IBS ارتباط داشته باشد؛ با این حال هنوز نمی‌توان بر اساس آزمایش‌های تجاری میکروبیوم، برای همه بیماران یک درمان اختصاصی تعیین کرد.
بنابراین تبلیغاتی مانند «تنها با اصلاح باکتری‌های روده IBS را برای همیشه درمان کنید» با شواهد فعلی همخوانی ندارد.
—
آیا IBS برای همیشه باقی می‌ماند؟
IBS می‌تواند طولانی‌مدت باشد، اما شدت علائم معمولاً ثابت نیست.
ممکن است بیمار ماه‌ها علائم کمی داشته باشد و سپس به دنبال تغییر رژیم غذایی، استرس، عفونت، اختلال خواب یا عوامل دیگر علائمش تشدید شود.
خبر خوب این است که در بسیاری از افراد می‌توان با شناسایی عوامل تشدیدکننده و انتخاب درمان مناسب، علائم را به میزان قابل توجهی کنترل کرد.
—
چه زمانی باید به متخصص گوارش مراجعه کنیم؟
اگر درد شکم، نفخ، یبوست یا اسهال شما مکرر یا طولانی‌مدت شده است، بهتر است به جای درمان‌های مکرر و خودسرانه، علت علائم مشخص شود.
به‌خصوص اگر علائم جدید باشند، تغییر قابل توجهی در الگوی دفع ایجاد شده باشد یا علائم هشدار وجود داشته باشد، ارزیابی توسط متخصص گوارش اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
—
جمع‌بندی
IBS یک اختلال شایع در عملکرد دستگاه گوارش است که می‌تواند با درد شکم، نفخ، یبوست، اسهال یا ترکیبی از این علائم همراه باشد.
IBS واقعی است، اما تشخیص آن نباید بهانه‌ای برای نادیده گرفتن علائم هشدار باشد.
درمان موفق IBS معمولاً بر اساس ترکیبی از شناخت الگوی علائم، اصلاح سبک زندگی و رژیم غذایی و در صورت نیاز درمان دارویی انجام می‌شود.
اگر علائم گوارشی شما مکرر شده‌اند یا زندگی روزمره‌تان را تحت تأثیر قرار داده‌اند، بهتر است ابتدا تشخیص دقیق مشخص شود و سپس درمان متناسب با نوع IBS انتخاب شود.
نکته: این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین ارزیابی و تشخیص پزشکی نیست.
